Qarabağ Rusiya imperiyasının tərkibində
1845-ci il Kürəkçay müqaviləsinə əsasən, Qarabağ xanlığı Rusiyaya birləşdirildi. Xanın hakimiyyətinin əlavə 17 il qorunub saxlanması strateji əhəmiyyət kəsb edirdi.
1806-cı ildə İbrahim xanın öldürülməsi Rusiyanın heç bir qayda və qanuna əhəmiyyət vermədiyini göstərdi. Belə şəraitdə İbrahim xanın varisi Mehdiqulu xanın (1806-1822) hakimiyyəti güclü olmadı. Çar hökuməti işğal rejimini möhkəmləndirərək bölgədə öz hakimiyyətini qurmaq üçün yerli hakimiyyətin iqtisadi mövqeyini zəiflətmək istəyirdi. Eyni zamanda, onlar öz dayaqları hesab etdikləri erməniləşdirilmiş albanların üstünlüyünü təmin etməyə çalışırdılar. Digər Şimali Azərbaycan bölgələri kimi, xanlıq ləğv edildikdən sonra bu ərazi komendant idarəetmə üsuluna keçdi və Şuşa mərkəz olmaqla Hərbi-Müsəlman dairəsinə daxil edildi.
Həmin dövrdə erməni mənşəli general-leytenant V.Q. Medetov (1782-1829) rus qoşunlarının işğal əməliyyatlarına kömək edərək Qarabağda əsl erməni-rus koloniyası yaratdı. Çar hökuməti 1830-cu illərin üsyanlarından təsirlənərək 10 aprel 1840-cı ildə Cənubi Qarabağda inzibati-siyasi islahat keçirdi. Bu islahat Qarabağı Şuşa bölgəsinə çevirdi və onu Şamaxı mərkəz olmaqla Xəzər vilayətinin tabeliyinə verdi. Beləliklə, “Qarabağ” anlayışı siyasi əhəmiyyətini itirdi və sadəcə coğrafi ad kimi qaldı.
1846-cı ilin inzibati bölgüsü zamanı Şuşa bölgəsi yenicə yaradılmış Şamaxı quberniyasının tərkibinə verildi (1859-cu ildən Bakı). Yelizavetpol quberniyası yaradıldıqdan sonra isə Şuşa bölgəsi onun tabeliyinə keçdi və orada daha üç yeni qəza—Zəngəzur, Cavanşir və Cəbrayıl—yaradıldı. Beləliklə, Şuşa bölgəsi də özünəməxsus inzibati-siyasi əhəmiyyətini itirdi. Bu islahatlar ermənilərin idarəetmədə iştirak etməsi üçün geniş imkanlar yaratdı.
Rus çarizmi işğal etdiyi bu ərazilərdə mövqelərini möhkəmləndirmək üçün yerli əhalini erməniləşdirməyə çalışdı. 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsi (Fayl 3) imzalandıqdan sonra bu proses daha sistemli və məqsədyönlü şəkildə həyata keçirildi. Türkmənçay müqaviləsinin 15-ci maddəsi ermənilərin İrandan Şimali Azərbaycana köçürülməsini təsdiqlədi. Bu maddəyə görə, şah İranda yaşayan ailələrə bir il ərzində sərbəst şəkildə Rusiyaya köçməyə, əmlaklarını satmağa və aparmağa icazə verdi.
1829-cu il Ədirnə müqaviləsinə əsasən, ermənilər Osmanlı imperiyasından Şimali Azərbaycanın yeni işğal olunmuş torpaqlarına köçürüldü. Onların əsas məskunlaşdığı bölgələrdən biri də Qarabağ oldu.
Qarabağ xanlığının ləğv edilməsi dövründə onun etnik tərkibi 1816-1827-ci illərdə Cənubi Qafqazdakı rus qoşunlarının baş komandanı A.P.Yermolovun göstərişi ilə tərtib edilmiş “Təsvir” sənədində əks olunmuşdur. Bu sənədə görə, 20.095 ailədən 15.729-u azərbaycanlılar (1.111-i şəhərdə, 14.618-i kənddə), 4.366-sı isə ermənilər (421-i şəhərdə, 3.945-i kənddə) idi. Köçürülmə nəticəsində yeni erməni kəndləri (Mərəğəli, Canataq və s.) Qarabağda meydana çıxdı.
Qriqorianlaşdırma və Qarabağın Azərbaycan-alban əhalisinin erməniləşdirilməsi
Qriqorianlaşdırma və erməniləşdirmə prosesi uzun tarixi dövrü əhatə edirdi:
1. Qarabağın yerli əhalisi digər Şimali Azərbaycan torpaqları kimi alban tayfalarından ibarət idi;
2. IV əsrdə Alban dövlətində, o cümlədən Qarabağda xristianlıq yayılmışdı;
3. VII-IX əsrlərdə ərəb xilafətinin işğalı nəticəsində islam yayıldı, lakin Qarabağın dağlıq hissəsində yaşayan albanlar dinlərini dəyişmədilər;
4. Xilafətin zəifləməsindən istifadə edən erməni-griqorian missionerləri Qarabağ albanlarını qriqorianlaşdırmağa, sonra isə erməniləşdirməyə başladılar;
5. XVIII əsrin əvvəllərində Qarabağ xristian əhalisi I Pyotra göndərdiyi məktubda özlərini hələ də alban adlandırırdı;
6. 1836-cı ildə Alban katolikosluğunun ləğvi ilə qriqorianlaşdırılmış albanların erməniləşməsi başa çatdı;
7. 1828-1830-cu illərdə Şimali Azərbaycana 200 minə yaxın erməni köçürüldü;
8. Ermənilərin Qarabağda yerləşdirilməsi onların sayının artmasına və idarəetmədə iştirakına şərait yaratdı.
Ermənilərin Azərbaycanda, o cümlədən Qarabağda təcavüzkar fəaliyyətinin genişlənməsi
XX əsrin əvvəllərində ermənilər Azərbaycan torpaqlarında separatçılıq hərəkatına başladılar. 1905-ci ildə ermənilər azərbaycanlılara qarşı kütləvi qırğınlar törətdilər. 1918-ci ilin mart ayında erməni-bolşevik silahlı dəstələri Bakıda və digər bölgələrdə yeni qətliamlar törətdilər.
Mənbə: Yaqub Mahmudov, Kərim Şükürov, “Qarabağ – Real tarix, faktlar, sənədlər”, Bakı – 2005